Taniewski Aleksander, pseud.: Jastrzębiec, Tetera (1833–1904), podpułkownik armii rosyjskiej, powstaniec styczniowy, emigrant, przedsiębiorca.
Ur. 1 IX w Akermanie (obecnie Biełgorod Dniestrowski) w obwodzie besarabskim, był synem Ignacego (1784–1853), gen.-majora w armii rosyjskiej, komendanta Suwałk, oraz Józefy z Lutyńskich (1810–1897), za pomoc powstańcom 1863 r. więzionej w Wilnie.
Od r. 1847 kształcił się T. w Głównej Szkole Inżynieryjnej w Petersburgu; ukończył ją w r. 1851 w stopniu podporucznika inżynierii wojennej, po czym był słuchaczem w petersburskiej Imperatorskiej Akad. Wojsk. (potem Mikołajewska Akad. Sztabu Generalnego), gdzie po dwóch latach awansował na porucznika lejbgwardii cara Mikołaja I, dowodzonej przez wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza. W wojnie krymskiej T. zarządzał jako oficer inżynierii pracami obronnymi IV bastionu pod Sewastopolem i w trakcie walk od 1 X 1854 do 11 IX r.n. był trzykrotnie ranny. Po zakończeniu wojny objął stanowisko jednego z trzech komisarzy przy sztabie wojsk koalicji francusko-angielsko-tureckiej. Nawiązał wtedy znajomości z E. P. M. de Mac-Mahonem, komendantem Legii Cudzoziemskiej, i gen. A. F. la Marmorą, dowódcą oddziałów sardyńskich. Awansowany na podpułkownika, został w r. 1862 wykładowcą fortyfikacji prawdopodobnie w Mikołajewskiej Akad. Sztabu Generalnego.
Na wieść o wybuchu powstania styczniowego w r. 1863 złożył T. prośbę o dymisję z armii; po uzyskaniu rocznego urlopu i wyjeździe do Wiednia otrzymał ją wraz z honorowym wyróżnieniem uprawniającym do zachowania munduru. Latem t.r. przybył do Krakowa i pod pseud. Tetera objął komendę nad oddziałem powstańczym, składającym się m.in. z partii Karola Kality de Brenzenheima (pseud. Rębajło), organizowanym na terenie Galicji. Przez pewien czas pełnił obowiązki zastępcy gen. Zygmunta Jordana, naczelnika województw krakowskiego i sandomierskiego. Z oddziałem czterystuosobowym (wg Kality trzystuosobowym) przekroczył 14 lub 15 VIII w rejonie Wolicy i Cła granicę zaboru rosyjskiego i udał się w rejon Wąsowa, gdzie partia została 15 VIII zaatakowana przez znacznie liczniejszą kolumnę wojsk rosyjskich pod dowództwem płk. Zwieriewa. Gdy po blisko trzygodzinnej walce, kontynuowanej w lasach czernichowskich, T. utracił ok. pięćdziesięciu żołnierzy, a większość uciekła, wycofał się i przez Czulice oraz Kaźniów wrócił do Krakowa. Mimo porażki został awansowany 22 VIII przez Rząd Narodowy na pułkownika, a jednocześnie powierzono mu funkcję komendanta m. Krakowa (wg J. Białyni-Chołodeckiego pełnił ją wcześniej, w okresie 18 VII – 14 VIII) oraz naczelnika wszelkich partii powstańczych formowanych w zachodniej Galicji. W czasie dyktatury Romualda Traugutta odbył podróż z Kalitą i inż. Józefem Grabowskim do Paryża, w celu wyjaśnienia pozycji Ludwika Mierosławskiego, jako organizatora wojska polskiego poza granicami zaboru rosyjskiego. Wyznaczony w lutym 1864 na szefa sztabu II Korpusu, dowodzonego przez gen. Józefa Hauke «Bosaka», nie dotarł do niego przed rozbiciem Korpusu 21 II t.r. pod Opatowem. W marcu przeprawił się z Apolinarym Kurowskim przez Wisłę i schronił u Władysława Dobrzyńskiego w Pogwizdowie (pow. tarnowski); w nocy 13 III został tam aresztowany przez Austriaków. Skazany przez Radę Wojenną na dwa miesiące pozbawienia wolności, odbywał karę w więzieniu w Tarnowie, a następnie był internowany w tym mieście. Rosjanie domagali się wydania go jako poddanego i byłego oficera, ale dzięki m.in. interwencji marsz. Mac-Mahona u ambasadora austriackiego w Paryżu R. Metternicha, po czterech miesiącach internowania został T. zwolniony i pod eskortą wojskową odstawiony do Bawarii; stąd w sierpniu 1864 wyemigrował do Francji.
W r. 1865 zamieszkał T. w Paryżu przy Rue de Lille 38 i w biurze prasy MSW u G. F. Tournachona, dziennikarza i rysownika, objął posadę sekretarza. Zawarł znajomość z G. Ganesco i wkrótce został administratorem i współwłaścicielem redagowanej przez niego gazety „Le Nain Jaune”. Należał do emigracyjnego Tow. Wojskowych Polskich w Paryżu. W r. 1868, wobec zaostrzenia stosunków francusko-pruskich, minister wojny marsz. A. Niel bezskutecznie próbował zwerbować go do pracy w wywiadzie wojskowym. W tym okresie T. dorobił się znacznego majątku i zawarł małżeństwo z Niemką Anną Schwenk. W czasie wojny francusko-pruskiej (1870–1) przebywał z żoną u jej rodziców w Bawarii.
Po upadku Komuny Paryskiej (29 V 1871) wrócił T. do Paryża, skąd po bankructwie „Le Nain Jaune” przeniósł się z rodziną do Galicji. Tu jednak już po kilku dniach otrzymał od namiestnika Galicji Agenora Gołuchowskiego nakaz natychmiastowego opuszczenia terytorium Austrii; dzięki poręczeniom m.in. Eustachego Sanguszki, Ludwika Wodzickiego, Alfreda Potockiego i Cezarego Hallera nakaz został cofnięty. W r. 1873 pracował T. jako inżynier powiatowy w Nowym Sączu. Dzięki protekcji Potockiego otrzymał pozwolenie na prowadzenie ze wspólnikami przedsiębiorstwa przy budowanej do sierpnia 1876 linii kolejowej Tarnów–Leluchów. Po bankructwie spółki wyjechał do Rumunii, gdzie objął posadę inżyniera na kolei Bukareszt–Sinaia. W czasie wojny rosyjsko-tureckiej (1877–8) kierował przedsiębiorstwem przy kolejach serbskich. Ostatecznie w r. 1879 lub 1880 wrócił do Krakowa; od 1 IX 1884 pracował jako dietariusz w krakowskim magistracie. W r. 1887 otrzymał obywatelstwo austriackie. Dn. 5 I 1892 wstąpił do Tow. Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania Polskiego z roku 1863/4 we Lwowie. W r. 1893 odszedł z magistratu i do r. 1903 był tłumaczem sądowym języków francuskiego i rosyjskiego w Sądzie Krajowym w Krakowie. Spisał w tym czasie wspomnienia (rkp. L’vivs’ka naukowa biblioteka im. V. Stefanyka we Lw., F. 102 op. 2 spr. 25). Zmarł 2 V 1904 w Krakowie, został pochowany 4 V w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Rakowickim. Był odznaczony rosyjskim Orderem Komandorskim św. Stanisława II kl.
W małżeństwie z Anną Schwenk (1848–1879) miał T. pięcioro dzieci, córki Wandę (1869–1888) i Aldonę (wg E. Kozłowskiego Marię) (1870–1927), zamężną za Więcławskim, oraz synów: Witolda (1872–1890), Olgierda (1873–1898) i Alfreda (1875–1903), absolwenta UJ, prawnika, koncypienta adwokackiego w Tarnowie, zmarłego 5 II w wyniku pojedynku z oficerem austriackim 57. pp F. Kirchertem.
Pamiętniki T-ego pt. Moje życie. Pamiętnik autobiograficzny wydał Eligiusz Kozłowski w zbiorze „Zapomniane wspomnienia” (W. 1981).
Fot. w Muz. WP w W. (Powstanie 1863 r., sygn. 29711/33); Machnik L., Fotografie powstańców styczniowych, Wr. 2002; – Bibliogr. historii Pol. XIX w., II cz. 3; Djakov V. A., Dejateli russkogo i pol’skogo osvoboditel’nogo dviženija carskoj armii 1856–1865 godov. Biobibliografičeskij slovar’, Moskva 1967; Grodziska-Ożóg, Rakowice; Kozłowski, Bibliogr. powstania; PSB (Kalita Karol, Krukowiecki Aleksander); Słown. geogr. (Akerman); – Białynia-Chołodecki J., Dowódcy oddziałów w powstaniu styczniowym i współczesne pieśni rewolucyjne, Lw. 1907 s. 71; Chołodecki, Księga pamiątkowa, s. 381; Kozłowski E., Generał Józef Hauke-Bosak 1834–1871, W. 1973; tenże, Wyprawy wojenne z Krakowa w 1863 r., w: Kraków w powstaniu styczniowym, Red. K. Olszański, Kr. 1968; Zielińsk i, Bitwy; – Dok. władz wojsk.; Dok. Wydz. Wojny; Galicja w powstaniu styczniowym; Kalita K., Ze wspomnień krwawych walk, Oprac. A. Medyński, Lw. 1913 s. 25, 31–2, 35, 37, 40–1; Koresp. namiestników Król. Pol., III; Mankell J., Wspomnienia z Polski spisane przez ochotnika, w: Łapiński T., i in., Wyprawa do Polski. Wspomnienia z czasów powstania styczniowego, Oprac. J. Hera, W. 1996; Prasa tajna, cz. 1–3; Szematyzmy Król. Galicji, l. 1890–1904; Zjednoczenie Emigracji Pol.; – „Czas” 1863 nr 186–187, 1897 nr 166 (nekrolog matki); „Słowo Pol.” 1897 nr 171 (toż); – Nekrologi: „Czas” 1904 nr 102, „Dzien. Pol.” 1904 nr 166, „Głos Narodu” 1904 nr 123, Kalendarz Czecha na rok 1905, s. 102, „Nowiny dla Wszystkich” 1904 nr 101; – Arch. Narod. w Kr.: Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatol. św. Mikołaja i szpitala św. Łazarza w Kr., sygn. 329, Akta zgonów szpitala św. Łazarza, r. 1904, nr 352/72, Spis ludności m. Kr. z r. 1880, sygn. 87/4 Dz. I T. 4 k. 778, toż z r. 1890, Dz. I T. 5 k. 199, toż z r. 1900, sygn. 89/5 Dz. II, III T. V k. 502–3 poz. 2493; B. Czart.: Teki Emigrantów, rkp. 6685; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny we Lw.: F. 195 op. 1 spr. 62 k. 80; IH PAN: Kartoteka powstańców styczniowych Eligiusza Kozłowskiego.
Karol Jadczyk